Над 3.000 заболени, а клучните анализи остануваат недостапни
Епидемијата во Гостивар веќе има размери што не дозволуваат институциите да комуницираат само со општи препораки и формални соопштенија. Илјадници заболени граѓани, десетици нови пациенти секојдневно и сè уште отворено прашање за причината на заразата создаваат сериозен притисок врз здравствениот систем.
Во таква состојба, информацијата дека анализите на водата се завршени, но резултатите не можат да бидат објавени поради предистражна постапка, отвора многу посложено прашање од тоа кој има право да ги види резултатите.
Прашањето е дали клучните информации за причината на епидемијата воопшто треба да бидат недостапни за здравствените институции што ја управуваат кризата.
Резултатите ги има, но здравствениот систем чека
Министерот за здравство Сашо Клековски и директорката на Институтот за јавно здравје соопштија дека анализите на водата се готови, но нивното објавување е одложено поради согласност од Јавното обвинителство.
Образложението е дека резултатите се дел од предистражна постапка.
Од правен аспект, ваквото објаснување може да има своја логика. Доколку постои сомнеж дека е сторено кривично дело, доказите мора да бидат заштитени, а истрагата да се спроведе без влијание од јавноста.
Но, епидемијата има и друга страна.
Здравствените институции не се само набљудувачи на истрагата. Тие имаат обврска да ја утврдат природата на заразата, да го следат нејзиното ширење и да преземаат мерки за заштита на населението.
Токму затоа, се поставува прашањето дали тајноста на една истрага треба да значи и недостапност на информациите за лекарите и епидемиолозите.
Клучното прашање не е само кој е виновен
Во секоја здравствена криза, утврдувањето на одговорноста е важно. Но, тоа не е единствената цел.
Додека обвинителите собираат докази, здравствените служби мора да работат со сите достапни информации за да можат што попрецизно да го следат изворот на инфекцијата и да проценат како се шири заразата.
Особено ако лабораториските анализи покажуваат специфичен бактериски или паразитарен причинител, нивната вредност не е само во можноста да се користат како доказ во кривична постапка.
Тие можат да бидат важни и за епидемиолошката проценка, следењето на контактите, проценката на ризикот и носењето превентивни мерки.
Тука се појавува суштинската дилема: дали истрагата и здравствената заштита мора да се одвиваат одвоено, како две институционални постапки што не смеат да комуницираат меѓусебно?
Пановски: „Причината за труење е позната но само за обвинителството“
Професорот на Медицинскиот факултет во Скопје и поранешен директор на Институтот за микробиологија и паразитологија, д-р Никола Пановски, остро реагираше на одлуката резултатите од анализите да не бидат објавени.
Тој го спореди актуелниот случај со хипотетичка ситуација во која истрагата би можела да има последици врз медицинскиот третман на пациентот.
„Пациент се лекува во болница со симптоми на труење. Обвинителството се сомнева во намерно труење или труење заради небрежност, па нарачува лабораториски тестови. Болницата, спротивно на протокол не направила такви тестови. По 4 дена резултатите се готови и со нив располага обвинителството, забранува истите да се објават во интерес на истрагата. Причината за труење е позната но само за обвинителатвото. Лекарот не ја знае. Додека трае истрагата пациентот починува. По завршување на истрагата јасно е дека постоел лек кој би го спасил пациентот, но во интерес на истрагата, отишол како колатерална штета. ПС. Секоја сличност со Гостивар е намерна. ПС. По завршување на истрагата, семејството на пациентот ќе го тужи обвинителството за убиство, а здравствените власти за не пружање на помош“, укажува Пановски во реакција на социјалните мрежи.
Може ли истрагата да биде заштитена без лекарите да бидат исклучени?
Никој не бара доказите од предистражната постапка да бидат јавно објавени без контрола.
Но, едно е јавноста да нема пристап до лабораторискиот извештај, а сосема друго е здравствените институции што ја следат епидемијата да не можат да располагаат со информациите што можат да им бидат значајни за нивната работа.
Доколку постои ризик објавувањето на резултатите да ја загрози истрагата, институциите можат да применат механизми на службена доверливост и ограничен пристап.
Тоа би значело дека Обвинителството ја штити истрагата, а здравствените власти ги добиваат информациите потребни за заштита на граѓаните.
Едната обврска не мора да ја исклучува другата.
Две институционални обврски што мора да функционираат заедно
Кривичната истрага мора да се спроведе. Ако постои сомнеж дека некој предизвикал загадување или зараза, одговорноста мора да биде утврдена.
Но, паралелно со тоа, здравствениот систем мора да има можност да ја разбере кризата со која се соочува.
Во спротивно, се создава опасен институционален парадокс: оние што треба да утврдат дали е сторено кривично дело ја имаат информацијата, додека оние што треба да го заштитат здравјето на населението можат да останат без неа.
Токму тоа е дилемата што ја отвора случајот со епидемијата во Гостивар.
Не станува збор за избор меѓу истрага и јавно здравје. Станува збор за тоа дали институциите се способни да ги водат двете постапки истовремено.
Секој ден доцнење ја зголемува недовербата
Додека бројот на заболени надминува 3.000, граѓаните со денови добиваат препораки да не ја користат водата, но без целосен одговор за тоа што точно ја предизвикало епидемијата.
Таквата ситуација неизбежно создава недоверба.
Граѓаните имаат право да знаат што се случува со водата што ја користат. Лекарите имаат право да ги имаат информациите што им се потребни за да ја следат здравствената состојба на населението. А институциите што ја водат истрагата имаат обврска да ја заштитат постапката.
Тие права и обврски не би смееле да се исклучуваат.
Зашто во здравствена криза, времето не е само административна категорија. Секој ден доцнење може да значи дополнителен ризик, а секоја нејасна институционална одлука дополнително ја намалува довербата на граѓаните.
Во Гостивар, затоа, прашањето веќе не е само кој ја предизвикал епидемијата.
Прашањето е и дали државата правилно го поставила редоследот на своите приоритети.
