АЛТА банка Битола: Од уверувања за стабилност во петок до администрација и лимит за парите во понеделник – што знаеше Народната банка?

АЛТА банка Битола за само еден викенд се најде во ситуација која отвора сериозни прашања за сопственичката контрола, банкарската супервизија и начинот на кој македонските институции комуницираа со јавноста.

На 31 октомври јавноста беше уверувана дека банката е ликвидна, дека работи редовно и дека клиентите имаат непречен пристап до своите средства.

Само еден ден подоцна, Народната банка воведе привремена администрација, го презеде управувањето со банката и воведе ограничувања за повлекување и трансфер на пари.

Во меѓувреме, гувернерот Трајко Славески откри дека до крајот на 31 октомври од банката биле повлечени околу два милиони евра во готовина и преку други трансфери.

Од непречен пристап до лимит од 10.000 денари

На 31 октомври, по веста дека српската АЛТА банка останала без дозвола за работа, АЛТА банка Битола соопшти дека е независно правно лице, ликвидна и под непосреден надзор на Народната банка.

Беше нагласено дека сите филијали и банкомати функционираат нормално и дека клиентите можат непречено да располагаат со своите депозити.

И Народната банка истиот ден објасни дека одземањето на дозволата на банката во Србија само по себе не значи автоматско одземање на дозволата и во Македонија.

Но веќе на 1 ноември беше донесена значително посериозна мерка.

Народната банка воведе привремена администрација, а управувањето со имотот и работењето на АЛТА банка Битола го презедоа лица именувани од регулаторот.

Народната банка воведе привремена администрација во АЛТА банка Битола: Банката продолжува да работи, граѓаните со неделен лимит од 10.000 денари

За краток период повлечени околу два милиони евра

Гувернерот Славески тогаш соопшти дека до крајот на претходниот ден од банката биле повлечени околу два милиони евра во готовина и преку други трансфери.

Станува збор за значителен одлив за многу краток временски период.

Масовното повлекување депозити може да создаде ликвидносен притисок и врз банка која претходно располагала со солидни капитални и ликвидносни показатели.

Токму затоа Народната банка го ограничи изнесувањето средства од банката.

Физичките лица сега можат да располагаат со најмногу 10.000 денари неделно за плаќања и готовински повлекувања преку картичките на банката.

Внатрешните трансфери меѓу сметки во АЛТА банка остануваат неограничени.

За компаниите ограничувањата се уште поголеми

Правните лица можат да вршат плаќања кон други клиенти само во рамките на самата банка.

Тие привремено не можат да префрлаат пари надвор од АЛТА банка преку домашните платни системи, ниту да подигаат готовина од шалтери и банкомати.

Ограничени се и одливните плаќања кон странство.

Тоа значи дека иако Народната банка нагласува дека банката не е во стечај и дека е ликвидна, клиентите во практика немаат целосно слободно располагање со средствата.

Проблемот, според Народната банка, не е во Битола – туку во сопственикот

Народната банка тврди дека АЛТА банка Битола е високо капитализирана, ликвидна и има солиден квалитет на кредитното портфолио.

Привремената администрација, според официјалното образложение, е воведена исклучиво поради случувањата со нејзиниот доминантен сопственик – АЛТА банка Белград.

Српската банка поседува повеќе од 95 проценти од акциите во поранешната Стопанска банка Битола.

Откако српската централна банка ѝ ја одзеде дозволата за работа, македонскиот регулатор практично остана со банка чиј речиси целосен сопственик повеќе нема право да работи како банка во својата матична држава.

Во Србија – одземање дозвола и истрага за трансфери

Народната банка на Србија ѝ ја одзеде дозволата на АЛТА банка Белград откако утврдила значително влошување на финансиската состојба и ризик од дополнително нарушување на ликвидноста.

Српскиот регулатор оцени дека биле загрозени интересите на депонентите.

Истовремено, Обвинителството за организиран криминал во Србија почна да проверува финансиски трансфери на банката кон странство.

Во јавноста претходно се појавија сомнежи за забрзани трансфери кон Москва и Скопје.

Засега нема јавно објавен доказ дека таквите трансфери биле незаконски или дека конкретни сомнителни средства завршиле во Македонија.

Но фактот дека странските трансфери се предмет на официјална проверка го прави ова прашање релевантно и за македонските институции.

ЕЦБ поставувала прашања уште пред преземањето на банката во Битола

Случајот станува уште позначаен ако се погледне неколку години наназад.

Уште во 2024 година „Фајненшл тајмс“ објави дека Европската централна банка имала сериозни прашања околу обидот на Alta Pay, компанија поврзана со Давор Мацура, да стекне значајно учество во австриската Addiko Bank.

Според објавените информации, вниманието на европскиот регулатор било насочено кон системите за спречување перење пари, внатрешните контроли и финансиските ресурси на Мацура.

Мацура и неговите компании ги отфрлија овие сомнежи и тврдеа дека на регулаторите им ја доставиле целата потребна документација.

Американски конгресмен побара санкции за сопственикот

Само неколку недели пред актуелната банкарска криза, американскиот конгресмен Џо Вилсон испрати барање до државниот секретар Марко Рубио за воведување санкции против четворица српски бизнисмени.

На листата беше и Давор Мацура.

Во писмото биле изнесени обвинувања за користење јавни ресурси за лично богатење и други неправилности.

АЛТА банка ги отфрли таквите наводи како невистинити.

Мацура во моментов не е под американски санкции, а барањето на еден конгресмен не претставува доказ за сторено кривично дело.

Сепак, за банкарски регулатор ваквите информации претставуваат репутациски ризик кој не може целосно да се игнорира.

А каде е „руската врска“?

Во јавноста често се споменува и руски капитал, но засега нема јавно достапен доказ дека АЛТА банка е во руска сопственост или дека капиталот со кој е преземена банката во Битола е руски.

Сопственикот е српската групација на Давор Мацура.

Сепак, руската димензија не е измислена.

По руската инвазија врз Украина, АЛТА банка во Србија стана значаен провајдер на финансиски услуги за руски граѓани и компании, а нејзините депозити силно пораснаа.

Дополнително, токму Москва се споменува меѓу дестинациите во сомнежите за странски трансфери кои сега ги проверуваат српските органи.

Но тоа е многу различно од тврдење дека е докажано оти во Македонија влегувале „руски пари“.

Што проверила Народната банка пред да дозволи преземање?

Токму тука се отвора најважното прашање за македонската јавност.

Народната банка претходно дала согласност АЛТА банка Белград да стане доминантен сопственик на Стопанска банка Битола.

Според Славески, во моментот на одобрувањето српската банка имала важечка лиценца и ги исполнувала потребните супервизорски критериуми.

Но македонската јавност има право да знае дали при оценката биле анализирани само капиталот и формалниот банкарски статус или бил проверен и поширокиот репутациски ризик.

Дали Народната банка била запознаена со прашањата на ЕЦБ?

Дали било анализирано потеклото на капиталот со кој се преземала македонската банка?

Се проверувале ли врските и големите трансфери меѓу Белград и Битола?

И кога македонскиот регулатор првпат дознал дека состојбата кај сопственикот во Србија драматично се влошува?

На 31 октомври смирување, на 1 ноември администрација

Посебно прашање е и начинот на кој беше информирана јавноста.

На 31 октомври акцентот беше ставен на тоа дека АЛТА банка Битола е посебно правно лице и дека српските случувања не значат автоматски проблем во Македонија.

Самата банка уверуваше дека клиентите непречено располагаат со парите.

На 1 ноември веќе беше воведена администрација, ограничување на одливот и забрана за дел од трансакциите.

Ова не значи автоматски дека Народната банка дала неточни информации.

Банката навистина може да била ликвидна и капитализирана, а ситуацијата нагло да се влошила поради масовно повлекување средства и пропаѓањето на сопственикот.

Но разликата меѓу пораките во рок од само 24 часа покажува дека јавноста заслужува многу подетално објаснување за тоа колкав бил ризикот уште на 31 октомври.

Два милиони евра одлив – кој ги повлекол парите?

Дополнително прашање е структурата на одливот од околу два милиони евра.

Засега не е јасно колкав дел бил подигнат од граѓани, колкав од компании и дали имало поголеми трансфери од лица поврзани со сопственикот.

Не е јавно познато ниту дали непосредно пред ограничувањата имало невообичаено големи поединечни трансакции.

Тие податоци се важни бидејќи може да покажат дали станувало збор за обична реакција на исплашени штедачи или за одлив со поинаква структура.

АЛТА банка не е затворена – но проблемот не е мал

Важно е да се нагласи дека АЛТА банка Битола не е во стечај и не ѝ е одземена дозволата за работа.

Депозитите на физичките лица остануваат осигурени до законскиот лимит од 30.000 евра, а механизмот за исплата преку Фондот за осигурување депозити не е активиран.

Но фактот дека регулаторот морал да го преземе управувањето и да го ограничи пристапот до средствата покажува дека не станува збор ниту за обична промена на сопственоста.

Сега Народната банка должи повеќе од уверување дека системот е стабилен

АЛТА банка Битола можеби денес ги исполнува капиталните и ликвидносните показатели, но случајот веќе излегува надвор од прашањето дали банката има доволно пари.

Станува збор за тоа како бил проценет сопственикот, што знаел регулаторот, кога ги дознал проблемите во Србија и какви проверки се направени за прекуграничните финансиски текови.

Европските прашања за контролите и капиталот, американското барање за санкции, истрагата за странски трансфери во Србија и одземањето на лиценцата на сопственикот не се докази дека во Македонија е сторено кривично дело.

Но заедно претставуваат доволно сериозен контекст за Народната банка да даде многу подетален одговор од тоа дека „сите критериуми биле исполнети“.

Особено откако за само 24 часа Македонија премина од уверување дека клиентите непречено располагаат со своите пари до администрација и ограничување на нивниот одлив.