Пржинската влада во Македонија: механизам за фер избори или доказ за нефункционална демократија?

Пржинската влада во Македонија беше замислена како вонреден политички механизам за излез од длабока политичка криза. Но, со текот на времето, таа прерасна во симбол на недовербата меѓу партиите, слабите институции и хроничниот страв дека власта може да ги злоупотреби државните ресурси пред избори.

Моделот произлезе од Пржинскиот договор од 2015 година, постигнат меѓу четирите најголеми партии во тогашна Македонија, со посредство на Европската Унија. Целта беше да се надмине политичката криза и да се создадат услови за избори со поголема доверба кај јавноста и опозицијата.

Зошто воопшто беше воведена Пржинската влада?

Пржинската влада не беше нормален демократски инструмент. Таа беше кризно решение.

Нејзината логика беше едноставна: ако опозицијата нема доверба дека власта ќе организира фер избори, тогаш опозицијата добива свои луѓе во клучни институции во периодот пред изборите. Така требаше да се намали можноста за злоупотреба на полицијата, администрацијата, социјалните трансфери, медиумите и државните ресурси.

Според овој модел, 100 дена пред парламентарни избори се формираше техничка влада. Премиерот се повлекуваше, се назначуваше технички премиер, а опозицијата добиваше позиции во важни министерства, особено во ресорите што можат да имаат влијание врз изборниот процес.

Што покажа практиката?

Во теорија, Пржинската влада требаше да биде заштитен механизам. Во практика, таа често личеше на институционализирана недоверба.

Наместо институциите сами да гарантираат фер избори, државата создаде модел во кој партиите меѓусебно се контролираат одвнатре. Тоа носи еден сериозен заклучок: ако мора да внесете опозиција во Владата за изборите да бидат прифатени како фер, тогаш проблемот не е само во изборниот ден, туку во целиот систем.

Пржинскиот модел делумно ја намали политичката тензија во одредени изборни циклуси, но истовремено создаде и нов проблем. Наместо институционална одговорност, добивме партиска ко-контрола. Наместо доверба во системот, добивме договорена недоверба.

Главниот проблем: партиите ја заменија државата

Најголемата слабост на Пржинската влада е што таа не ја лекува болеста, туку само ги ублажува симптомите.

Ако администрацијата е професионална, ако полицијата е независна, ако обвинителството постапува неселективно, ако медиумите се слободни, тогаш нема потреба од техничка влада. Но, ако сите овие институции се сметаат за потенцијален инструмент на власта, тогаш Пржинската влада станува привремена политичка штака.

Токму тука е суштината: Пржинската влада не е доказ за висока демократија. Таа е доказ дека демократијата не функционира доволно добро без дополнителни политички осигурувачи.

Дали моделот обезбеди пофер избори?

Одговорот не е црно-бел.

Од една страна, учеството на опозицијата во техничката влада создаваше поголема видливост врз работата на институциите. Тоа можеше да спречи дел од злоупотребите или барем да ја намали можноста тие да останат скриени.

Од друга страна, меѓународните извештаи и понатаму укажуваа на слабости во изборниот процес, медиумската сфера, жалбените постапки и институционалната поставеност. Во извештаите на ОБСЕ/ОДИХР за изборите во Северна Македонија се нотираа потреби од дополнителни реформи, особено околу изборните жалби, медиумите и практичната заштита на гласачките права.

Значи, Пржинската влада не беше магично решение. Таа беше само политички компромис.

Зошто сега се укинува?

Собранието на 29 април 2026 година изгласало измени со кои техничката влада ќе биде укината по следните парламентарни избори. За измените гласале 70 пратеници, 11 биле против, а воздржани немало.

Ова значи дека моделот нема веднаш да исчезне, туку ќе важи уште за следните парламентарни избори, а потоа треба да замине во историјата.

Политички, тоа отвора важно прашање: дали Македонија конечно изгради институции на кои може да им се верува, или само се отстранува еден непријатен потсетник дека довербата во системот никогаш не беше целосно обновена?

Аргументи за укинување

Поддржувачите на укинувањето можат да кажат дека Пржинската влада е веќе застарен модел. Таа била воведена за конкретна политичка криза, а не како трајно решение.

Има логика во тој став. Ниту една нормална демократија не треба постојано да живее со технички влади пред избори. Изборите треба да ги организираат институции, а не партиски договори. Ако моделот остане засекогаш, тоа значи дека државата признава дека без партиско обезбедување не може да спроведе избори.

Аргументи против укинување

Но, противниците на укинувањето имаат исто така силен аргумент: ако причините поради кои беше воведена Пржинската влада сè уште постојат, тогаш укинувањето може да биде ризично.

Ако партизацијата на институциите не е надмината, ако јавната администрација сè уште е под политички притисок, ако медиумскиот простор останува зависен од политички и економски центри на моќ, тогаш укинувањето на Пржинскиот модел може да ја намали контролата во предизборниот период.

Со други зборови, укинувањето е оправдано само ако е придружено со вистински институционални реформи. Без тоа, може да изгледа како политичко расчистување на механизам што на власта ѝ бил непријатен.

Клучната оценка

Пржинската влада беше потребна затоа што институциите не беа доволно силни. Но, ако по една деценија државата сè уште има потреба од таков модел, тогаш тоа е пораз за целиот политички систем.

Не е нормално фер изборите да зависат од тоа дали опозицијата има министри во Владата. Фер изборите треба да зависат од законот, професионалната администрација, независната полиција, непристрасното обвинителство, силната ДИК и слободните медиуми.

Затоа, вистинското прашање не е само дали треба да се укине Пржинската влада. Вистинското прашање е дали Македонија конечно изгради институции што можат да спроведат фер избори без партиски надзор.

Заклучок

Пржинската влада беше политички лек за тешка криза. Но, лекот не може да стане трајна дијагноза на државата.

Ако Македонија сака да покаже дека излегла од посткризниот модел на владеење, укинувањето на техничката влада мора да биде проследено со реални гаранции. Како на пример, професионална администрација, независни институции, јасна одговорност за изборни злоупотреби и медиумски простор без политичка доминација.

Во спротивно, укинувањето на Пржинската влада нема да значи зрелост на демократијата, туку само отстранување на еден контролен механизам без да се реши причината поради која тој воопшто беше воведен.